Vegan Monkey
Ethiek Filosovegan

Waarom Speciesisme de Wereld Uit Moet

Je bent het woord waarschijnlijk al eens tegengekomen hier (hint: iets met levensdoelen en de missie van deze blog): speciesisme. Speciesisme is voor mij een big issue, al hebben de meeste mensen die ik ken er nog nooit van gehoord. Natuurlijk kun je even een Wikipedia’tje doen, maar omdat die website ongeveer net zo spannend als het Burgerlijk Wetboek, presenteer ik hier mijn eigen bescheiden bijdrage.

In dit artikel leg ik uit wat speciesisme is en waarom ik vind dat het zo snel mogelijk van deze aardkloot mag verdwijnen. Laat ik beginnen met de definitie: wat betekent speciesisme?

De Definitie van Speciesisme

De allereerste keer dat je de term ‘speciesisme’ zou kunnen zijn tegengekomen, zou in Oxford in het jaar 1970 zijn. Je oog zou op een pamflet zijn gevallen, geschreven door Richard Ryder, waarin hij vertelt hoe moreel verkeerd het misbruiken van dieren is enkel omdat ze tot een andere soort behoren. Als je toevallig de filosoof Peter Singer was geweest, dan was jij degene die dit woord zijn formele definitie gaf:

Speciesism:

A prejudice or bias in favour of the interests of members of one’s own species and against those of members of other species.”

– Peter Singer – Animal Liberation, 1975

Wat in het Nederlands neerkomt op:

Een vooroordeel of partijdigheid die individuen van de ene soort begunstigt ten koste van individuen van een andere soort.”

– Brenda via Peter Singer 😉

Peter Singer is in mijn ogen een held. Als filosoof, hoogleraar bio-ethiek en schrijver van het bekende boek Animal Liberation is hij één van de bekendste voorvechters voor dierenrechten. Ik kan niet anders dan het roerend eens zijn met zo’n beetje alles wat hij zegt. Als ik mocht kiezen om een beschuitje te eten met Johnny Depp of met Peter Singer, dan zou ik zonder twijfel voor die laatste optie gaan.

Weer terugkomend op speciesisme: er is een makkelijkere definitie die de term ook dekt, namelijk:

Speciesisme = discriminatie op basis van soort.

Speciesisme is dus het idee dat mens-zijn voldoende reden is om meer morele rechten aan mensen toe te schrijven dan aan andere dieren. Waar racisme discriminieert op basis van ras, en seksisme op basis van geslacht, zo discrimineert speciesisme op basis van soort. En dat is naar mijn mening net zo fout als het toekennen van meer rechten aan blanken of mannen, dan aan mensen met een andere huidskleur of van een ander geslacht.

Speciesisme in de Praktijk: Dieren Gebruiken

Het lastige is alleen, dat speciesisme de standard quo is in onze samenleving. Zo vinden we het doodnormaal dat we vlees, vis, zuivel en eieren eten, kopen we schoenen van leer en jassen van bont, en gaan we naar dierentuinen, paardenrennen en het circus. Enkel voor ons eigen genot, gemak of omdat we het zo gewend zijn. Niet omdat we het nodig hebben om te overleven of voor onze gezondheid.

We hebben dierlijke producten niet nodig

Het wetenschappelijke bewijs is zo overweldigend dat ook overheden het beamen: ons lichaam heeft dierlijke producten niet nodig om gezond te zijn en te blijven [1,2,3]. Sterker nog: een plantaardig voedingspatroon levert waarschijnlijk méér gezondheidsvoordelen op dan een dieet mét dierlijke producten [4,5,6,7].

Speciesisme en dieren gebruiken zit echter in onze cultuur geroest, en er zijn maar weinig mensen die er kritische vragen bij stellen. Terwijl dat júist is wat we als intelligente en oppermachtige diersoort zouden moeten doen.

De Machtige Mens

Als Homo sapiens sapiens, oftewel ‘denkende mens’, zijn we gezegend (of vervloekt, dat hangt af van de context) met een zeer ontwikkeld stel hersens. Met dit superbrein kunnen we dingen doen die andere diersoorten niet kunnen, zoals vliegtuigen bouwen, verkeersstromen regelen, en nadenken over de dood.

Onze intellingentie stelt ons ook in staat om alle andere dieren te domineren. Er is geen dier dat het van ons kan winnen, omdat we ze allemaal te slim af zijn. Met die macht komt grote verantwoordelijkheid, zou je denken. We zouden dieren moeten behandelen zoals we kinderen behandelen. Maar niets is minder waar. We gebruiken dieren om er zelf beter van te worden, en verantwoorden dit met speciesistisch denken.

Waarom Speciesisme Moreel Onrechtvaardig is

Misschien vraag je je nog steeds af:

Waarom mogen we dieren dan niet gebruiken als we daar wel toe in staat zijn?”

Speciaal voor jou mijn 2 beste argumenten tegen speciesisme en diergebruik, die ik respectievelijk De Aliën Take-over en Baby’s Mishandelen heb gedoopt.

1.      De Aliën Take-over

Oftewel: “Wat gij niet wilt dat u geschiedt..”

Stel je eens voor. Morgen landt er een UFO op Aarde. Hyperintelligente aliëns nemen binnen no-time de hele planeet over en zetten alle mensen gevangen, inclusief jou.

Daar zit je dan, in een kooi.

Zou jij het gerechtvaardigd vinden dat, omdat zij slimmer zijn dan jij, ze met je kunnen doen wat ze willen? Dat ze experimenten op je kunnen uitvoeren, dat ze mensen fokken voor hun vlees, of dat ze je levend opensnijden, je organen eruit halen en je verwerken in de sushi? Kortom, dat ze alles met jou kunnen doen wat mensen nu met dieren doen? Wat mij betreft is dit je ergste nachtmerrie. En toch is het precies hoe wij als hyperintelligente mensen andere diersoorten behandelen.

Natuurlijk, jij bent niet degene die vissen levend opensnijdt – dat is barbaars. Maar je bent wél degene die de persoon die dat doet van een salaris voorziet, en er zo voor zorgt dat dit proces standhoudt. Net zoals de hele aliënbevolking degene die jou slacht geld geeft om jouw vlees te kunnen eten.

Als dit je nog niet heeft overtuigd, en je van mening bent dat dieren vanwege hun cognitieve capaciteiten minder rechten hoeven te hebben dan mensen, dan is het volgende argument voor jou. Laten we een baby gaan mishandelen.

2. Baby’s Mishandelen

Er zijn mensen die menen dat dieren geen bewustzijn hebben en slechts actie-reactiemachines zijn zonder gevoel (bedankt, Descartes en Skinner..). We zullen nooit kunnen bewijzen dat een ander individu iets voelt – ook niet een ander mens – maar om daarom te denken dat anderen ook daadwerkelijk geen gevoelens hebben is op z’n zachtst gezegd narcistisch.

Gelukkig zijn de meesten het eens dat dieren een bewustzijn hebben en dus:

  • Emoties hebben [8,9]
    Zoals angst, woede, blijdschap en verdriet
  • Pijn kunnen voelen
  • Verlangens en behoeftes hebben
    Zoals eten, beweging en ‘bezig zijn’ – als tegenstelling van verveling
  • Persoonlijkheden hebben
    Ieder dier is een uniek individu die een ‘zelf’ met subjectieve ervaringen heeft

Kip illustratie schattigToch is zelfs deze wetenschap voor sommige mensen niet genoeg om te doen inzien dat dieren gebruiken moreel fout is. Wat je dan vaak hoort is dat mensen meer rechten mogen hebben, omdat ze intellingenter zijn dan andere dieren: we hebben hogere cognitieve vermogens zoals taal, empathie, plannen en abstract denken. Probleem met intelligentie als criterium voor morele rechten, is dat het argument niet opgaat voor baby’s en mensen met een verstandelijke beperking. Ter illustratie heb ik een willkeurig dier – een kip – vergeleken met een mensenbaby op precies deze cognitieve vaardigheden.

1. Taal

Face it: de gemiddelde kip is communicatiever dan een baby. Een kip kan wel 30 tot 40 verschillende geluiden produceren, met allemaal een unieke, communicatieve betekenis [10]. En dan heb ik het nog niet eens over de nonverbale communicatie. Bij een baby houdt het wel zo’n beetje op bij ‘ik heb honger’, ‘ik heb in mijn luier gepoept’ en ‘ik wil dat je me oppakt’.

2. Empathie

Een kip is empatischer dan een baby. Pas rond een jaar of 4 ontwikkelt een kind het vermogen om zich in te leven in anderen [11,12]. Een baby heeft dus geen empatisch vermogen en laat het koud of jij pijn hebt als je je teen hebt gestoten of niet. Een kip daarentegen reageert gestresst wanneer haar kuiken iets wordt aangedaan [13], wat een aanwijzing is voor inlevingvermogen, oftewel empathie.

3. Plannen

Jazeker, een kip is in staat te plannen voor de toekomst. Kippen stellen bewust een beloning uit zodat ze op een later tijdstip een grotere beloning krijgen [14]. Daartegenover staat een baby die niet eens de controle over zijn sluitspier heeft. De zelfcontrole die de kip laat zien, ook wel delay of gratification genoemd, wordt bij kinderen pas vanaf ongeveer 4 jaar geobserveerd [15] (hier is een leuke video daarover: de Marshmallow Test).

4. Abstract denken

Kippen kunnen tellen. Wat zeg ik, zelfs kuikens kunnen tellen. In deze video zie je dat een kuikentje direct naar de barrière gaat waar meer oranje balletjes liggen. Het blijkt zelfs dat kippen, net als mensen, van links naar rechts ‘lezen’ bij het tellen [16].

Wat dit betekent is dat als we het intelligentie-argument van zouden volgen, we baby’s hetzelfde mogen behandelen zoals we kippen behandelen. Dat ziet er onder andere ongeveer zo uit.

Ik heb expres de kip als voorbeeld genomen. Want als kippen al meer cognitieve vermogen hebben dan baby’s, dan gaat het intelligentie-argument voor het gebruik van bijvoorbeeld varkens, paarden en koeien al helemaal niet op. Voor de speciesist die als laatste stuiptrekking nu beweert dat baby’s nog de potentie hebben om intelligenter te worden en daarom meer rechten bezitten dan dieren: je kunt in alle gevallen de baby in het bovenstaande voorbeeld door een persoon met een (ernstige) verstandelijke beperking vervangen. Daarmee wil ik niet zeggen dat een willekeurige persoon met een verstandelijke beperking zich net zo gedraagt als een baby, maar ik denk dat je de strekking van m’n argument wel snapt.

Bonte kip op de hand van een man

Speciesisme: een Gebrek aan Empathie

Eigenlijk komt speciesisme voort uit een gebrek aan empathie en het onvermogen om rationeel te denken van de kant van de mens. We kunnen ons blijkbaar niet inleven in een kip of een varken, of in ieder geval niet op de momenten dat het ertoe doet: in de supermarkt of het restaurant. Ondanks onze verbluffende intelligentie falen we hard in logisch redeneren, en is onze drang naar gemak en genot sterker dan onze moraal.

Het is triest. Maar het goede nieuws is: we zijn nog steeds Homo sapiens – denkende mensen. Het is nooit te laat om te leren en daarnaar te handelen.

Dus aan jou de keuze. Ga jij straks voor die groentenburger in het schap of voor de vegetarische bonenschotel in het restaurant, of blijf je slaaf van je eigen lusten? Het is jouw brein. Doe er wat mee.

Veganisme = Anti-Speciesisme?

Nu was ik dus op zoek naar een woord voor iemand die geen speciesist is. Een beter woord voor anti-speciesist dus. Bij anti-speciesist plopt bij mij namelijk meteen het beeld van Grumpy Cat in me op, vanwege de negatieve, verbitterde ondertoon. Niet bepaald het beeld waarmee je de speciesistische maatschappij gaat veroveren.

Er zou juist een positief woord voor moeten zijn. Anti-speciesisme is namelijk hartstikke pro: pro-gelijke behandeling voor iedere diersoort. Ik ben echt lang bezig geweest met het vinden van de tegenovergestelde term van speciesisme. Ik heb het internet uitgespit en ben zelf gaan brainstormen, en ik arriveer keer op keer op de bestaande term:

Veganisme.

Een persoon wordt veganist omdat hij of zij zich wel inleeft in andere diersoorten, het leed van hen aantrekt en actief stappen onderneemt om zoveel mogelijk leed te voorkomen. De definitie op zich zegt al genoeg. Een oprechte anti-speciesist kan niet anders dan veganist zijn*.

Een andere, misschien nog wel geschiktere term is animalist. Het probleem met dit woord is echter dat het al meerdere betekenissen heeft, en de anti-speciesistische benadering niet de bekendste is. Voor nu houd ik het dus op veganist, of vegan, als antoniem voor speciesist, maar mocht jij met een beter woord komen, laat het dan vooral weten.

Conclusie

De moraal (ha!) van dit verhaal: speciesisme is ongegrond en geen rechtvaardiging voor het gebruik en misbruik van dieren. Ik hoop dat je wat hebt bijgeleerd in dit artikel (bijvoorbeeld hoe tof kippen eigenlijk zijn), of dat het je stof tot nadenken heeft gegeven.

Ik wil nog wel één ding kwijt.

Zoals ik al eens eerder op deze site heb gezegd, vind ik echt niet dat iemand die niet-vegan is een verschrikkelijk immoreel egoïstisch persoon is. Dieren gebruiken en speciesistisch denken zit zo diep in ons systeem gebakken dat het niet meer dan logisch is dat er tijd overheen gaat om anders te denken en hier ook naar te handelen.

Je hoeft van mij nu echt niet per direct te stoppen met het eten van dierlijke producten. Ik vind je even lief, no matter what. Maar wat ik wel heel erg zou waarderen, en alle dieren die je mogelijk in de toekomst zal gaan gebruiken met mij: zet je empathie aan als je voor het supermarktschap staat of de menukaart in het volgende restaurant leest. En doe kleine stapjes in de richting van minder vlees, vis, zuivel en eieren. Ga voor de groentenburger in plaats van een slavink, tofureepjes in plaats van kipstukjes, en voor sojayoghurt in plaats van de koeienvariant. Vasthouden aan je gewoontes voelt veilig en comfortabel, maar soms moeten we onszelf er even toe zetten om gewoontes te veranderen en nieuwe gewoontes aan te maken. Als je niets verandert, verandert er niets.

Dus doe met deze informatie wat je wilt. Neem de tijd die je nodig hebt, maar wel met je empathie en ratio aan. Kies met je hart én je hoofd. Dankjewel.


* Een veganist is niet per definitie een anti-speciesist. Voorbeelden zijn veganisten die hun plantaardige voedingspatroon volgen om gezondheidsredenen, persoonlijke smaak of voor milieudoeleinden.

You Might Also Like...

11 Comments

  • Reply
    Marleen Zoë
    3 augustus 2017 at 14:51

    Fijn artikel Brenda 🙂 Dat heb je mooi uigelegd. Ik ben ook zelf erg empathisch en plantaardig ingesteld. Geen dieren in mij (,of melk of honing).

  • Reply
    Linda Huijsmans
    1 mei 2017 at 20:09

    Mooi artikel brenda over speciesisme,
    Zoals je weet zijn wij ook al een beetje begonnen met minder dierlijke producten te eten, namelijk ;soja
    Dit was heel even wennen, maar het bevalt ons prima!
    Een dag geen dierlijke producten per week,dat is waar we nu aan gaan werken, alle beetjes helpen.;-)

    • Reply
      Brenda
      1 mei 2017 at 21:45

      Ja, jullie zijn toppers, hoor 😉 Ik ben trots op jullie!

  • Reply
    Kim
    1 mei 2017 at 00:17

    Interessant artikel, zet mij zeker aan het denken over in hoeverre ik zelf een (On)bewuste speciesist ben.. Toen ik nadacht over eventuele andere termen voor anti-speciesist (kwam niet verder dan aequagenisme) kwam er wel een meest vreemde gedachte opborrelen toen ik over dit onderwerp nadacht en mij plots af vroeg of een kannibaal ook een anti-speciesist is (I know,wut?!…) Een kannibaal is geen veganist uiteraard maar hij eet wel ook mensenvlees dus discrimineert niet direct op soort, zeker als ie ook nog rond paradeert in een jasje van mensenhuid en voor het onderhoud van deze behoeften een hokje met mensen houdt… Totaal absurde gedachtegang uiteraard maar was wel benieuwd naar jouw gedachte hierover… Overigens ook yes voor de erkenning van de tofheid van kippen! ?

    • Reply
      Brenda
      1 mei 2017 at 11:29

      Hoi Kim! Aeguagenisme moet je nog maar eens uitleggen, want ik ben heel benieuwd hoe je daar op gekomen bent! En inderdaad, het zou een anti-speciesist in theorie vrij weinig uitmaken of een mens of een dier wordt gedood en gegeten, al roept het eten van mensenvlees walging op bij de meesten van ons. Ik denk dat de afkeer van kannibalisme evolutionair functioneel is, want anders hadden we het niet lang uitgehouden als soort op deze planeet 😉 Moreel gezien zou het dus inderdaad niets moeten uitmaken of we nu mensen of dieren zouden eten, al is het hele punt dat het eten of gebruiken van ieder individu voor je eigen gewin naar mijn idee moreel verkeerd is. In dat opzicht is een anti-speciesist dus niet per definitie een veganist! Mmm. Wat is aeguagenisme? 😉

      • Reply
        Kim
        6 mei 2017 at 19:29

        Yess helder! En gelukkig inderdaad voor de afkeer van kannibalisme ? Dank voor je uitleg en ik ga uitgebreider antwoorden als ik achter mijn laptop zit!

        • Reply
          Kim
          8 mei 2017 at 00:07

          Nu achter de laptop met wat meer gemak typend; Ik wam op aeguagenisme door het combineren van de Latijnse woorden voor Gelijk (aequalis) en soort (genus, al is het in de biologie dan weer een rang boven soort is in de taxonomie :/). Niet heel indrukwekkend als ik het zo uittyp maar vond het er wel mooi uitzien en dekt, hoop ik(!), de lading van de betekenis (alle soorten gelijk behandelen.) Ben benieuwd wat je er van vindt!

          • Brenda
            8 mei 2017 at 09:18

            Mmm interessant! En goed over nagedacht. Het woord ziet er inderdaad prachtig uit, maar ik moest wel m’n best doen om het te kunnen lezen en uit te spreken. Ik zat dan zelf weer verder te denken aan ‘equagenisme’, waar het Engelse woord ‘equality’ in verwerkt is – gelijkheid dus. Maar ik bedacht me eigenlijk direct dat absolute gelijkheid – de definitie van equality – in rechten voor soorten niet is wat een anti-speciesist (waaronder ikzelf, andere veganisten en moraalfilosofen) nastreeft. Een chimpansee heeft niets aan stemrecht, of het recht op vrijheid van meningsuiting. In plaats daarvan zouden we iedere diersoort moeten behandelen naar de specifieke behoefte van die soort. Het woord ‘equity’ of ‘equigenisme’ komt dan meer in de buurt.

            Maar, zo dacht ik verder, het gaat hier niet om de gelijkheid in rechten maar de gelijkheid in waarde van soorten. Waardoor equality of equagenisme uiteindelijk toch een beter uitgangspunt van anti-speciesisme is dan equigenisme dat is. Wat die gelijkheid in waarde dan voor implicaties heeft voor de rechten en de behandeling van een speciefieke diersoort is dan een vervolgvraag die vloeit uit anti-speciesisme/equagenisme.

            Nu ben ik op mijn beurt benieuwd naar wat jij van het woord equagenisme vindt! 😉

  • Reply
    Margriet
    30 april 2017 at 11:28

    Wat een topartikel! Superstrak geschreven en een fijne intro voor de rest van deze website.

    • Reply
      Brenda
      30 april 2017 at 12:54

      Wauw, dank je wel Margriet! Wat een ontzettend lieve reactie!

    • Reply
      Kim
      22 mei 2017 at 12:12

      Allereerst excuses voor mijn meerdere typ fails in mijn vorige stukje ;/ Maar equagenisme spreekt inderdaad wat soepeler uit en is ook makkelijker te schrijven. En zeker ook goed te internationaliseren daar het al een half Engels woord is! Wat mij betreft een goede keuze dus (:

    Leave a Reply